Chương 5: Bài giảng cho mọi người
Sau sự kiện Hinton và các học trò chiến thắng cuộc thi nhận dạng vật thể ImageNet vào năm 2012, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo đột nhiên trở nên thiết yếu với các doanh nghiệp để đạt lợi thế cạnh tranh. Nhu cầu nhân lực có hiểu biết về mạng nơ-ron và kỹ thuật Deep Learning bùng nổ. Theo một ước tính khiêm tốn vào lúc đó thì mỗi năm chỉ riêng nước Mỹ đã thiếu hụt ít nhất 20,000 người trong lĩnh vực này. Với số lượng giáo sư về trí tuệ nhân tạo quá ít ỏi (vì bị giảm tài trợ hoặc đã chuyển sang hướng khác trong mùa đông khốc liệt hơn 20 năm), các trường đại học không thể nào đáp ứng nổi việc đào tạo lượng sinh viên tăng đột biến này. Nhu cầu về một trường học “dành cho mọi người” trở nên cấp bách.
Andrew Ng (phát âm: An-dờ-riu Ưng) lúc này đang là giáo sư về trí tuệ nhân tạo, đồng nghiệp của Fei-Fei Li tại đại học Stanford. Cũng trong năm 2012, ông lập ra nền tảng Coursera với mục tiêu cung cấp một nền giáo dục miễn phí, cạnh tranh trực diện với nền giáo dục kinh viện đắt đỏ của Mỹ. Trong những tuần tiếp theo, bản thân Andrew Ng đã soạn bài giảng, thu hình và biên tập khóa học “Machine Learning” (thuật toán tự học), là khóa học đầu tiên trên Coursera. Khóa học bao gồm lý thuyết về kỹ thuật học sâu Deep Learning như là mạng nơ-ron nhân tạo, thuật toán lan truyền ngược backpropagation, và mạng tích chập Convolutional nets để xử lý hình ảnh. Ngoài ra còn có các bài tập đi kèm để học viên thực hành. Tất cả đều miễn phí. Những ngày đầu, khóa học chỉ bao gồm tiếng Anh; nhưng về sau đã có nhiều tình nguyện viên dịch sang các thứ tiếng khác (gồm cả tiếng Việt).
Nền tảng và triết lý của Coursera nhanh chóng được chứng minh thành công. Nhiều trường đại học lớn (và ngay cả đại học Harvard) cũng đã lần lượt đăng tải các khóa học của mình lên mạng. Đa số là miễn phí hoặc thu mức học phí tượng trưng là 50 đô-la mỗi tháng. Học viên nghèo có thể được miễn giảm khoản phí này. Với Coursera, hiện nay chúng ta có thể theo đuổi mọi khóa học của đại học Harvard tương tự như sinh viên tại trường. Sau khi vượt qua các bài kiểm tra, học viên sẽ được đại học Harvard cấp một giấy chứng nhận hoàn thành khóa học.
Số lượng khóa học trên Coursera tăng lên rất nhanh. Ước tính tới năm 2020, có khoảng 4000 môn học do các trường đại học cung cấp trên nền tảng này, dạy mọi thứ từ tiếng Anh tới lịch sử con đường tơ lụa. Ngày nay, sẽ rất khó bắt gặp một kỹ sư phần mềm nào chưa từng học qua các lớp trên Coursera. Trong đó, lớp “Machine Learning” của Andrew Ng vẫn luôn thu hút được sự chú ý nhiều nhất. Vào năm 2017, ông mở rộng ra thành chương trình “Deep Learning Specialization”, gồm 5 khóa học chuyên sâu về kỹ thuật Deep Learning. Tổng cộng hơn một triệu học viên đã đăng ký các khóa học với Andrew Ng, và ông trở thành người thầy có nhiều học trò nhất trong lịch sử loài người.
Bên cạnh Coursera, một nền tảng học trực tuyến khác là EdX cũng trở nên phổ biến. Nhiều trường đại học có xu hướng đăng trọn vẹn chương trình học của mình trên EdX, nổi bật nhất là viện công nghệ MIT (xếp hạng thứ 2 nước Mỹ). Truyền thông thường xuyên chia sẻ câu chuyện về cô học trò nghèo Myanganbayar người Mông Cổ, sau khi đạt điểm tuyệt đối tất cả các khóa học của MIT trên EdX, được học viện này tuyển thẳng và nhận học bổng toàn phần. Như vậy, triết lý đại học cho mọi người của Andrew Ng đã thành công mỹ mãn.
Những năm tiếp theo, một nền tảng khác là Udemy ngày càng thu hút sự chú ý của các kỹ sư phần mềm. Khóa học trên Udemy thường do cá nhân, ví dụ các kỹ sư có kinh nghiệm, soạn ra và thu phí. Đối lập với những khóa học trên Coursera và EdX vốn dựa vào uy tín của trường đại học, người dạy trên Udemy tự chịu trách nhiệm về nội dung và dựa vào uy tín cá nhân để thu hút học viên. Nhiều khóa học thu học phí ở mức chỉ tầm 29 đô-la nhưng có hơn 100,000 học viên, và người dạy đã thật sự trở thành triệu phú.
Sau gần mười năm, việc học trực tuyến đã cung cấp một nguồn nhân lực khổng lồ cho các công ty, vì kỹ sư của họ không cần phải đăng ký đại học mà vẫn có đủ kỹ năng cần thiết cho ngành Deep Learning mới mẻ. Tuy nhiên, bước sang những năm 2020, các khóa học trên mạng đang giảm dần sức ảnh hưởng. Một mặt là do những cải tiến tích cực của các trường đại học như tăng tính tương tác với sinh viên, tăng dự án thực tế và giảm các bài tập lý thuyết. Mặt khác, các chứng chỉ hoàn thành khóa học trên Coursera dễ dàng bị gian lận vì đáp án cho bài thi có thể được tìm thấy sẵn trên Internet. Một vài vụ bê bối đã xảy ra, tiêu biểu là câu chuyện có giáo sư đã qua đời nhưng được phát hiện vẫn còn dạy trên Coursera, và được cho là “bóc lột sức lao động ngay cả với linh hồn con người”. Tuy vậy, với sự ra đời của ngày càng nhiều ngành công nghệ mới và nhu cầu nhân lực thay đổi liên tục, các khóa học mở vẫn sẽ còn song hành với giáo dục kinh viện thêm một thời gian dài nữa.